ΠΑΘΗ ΗΡΩΩΝ

ΠΑΘΗ ΗΡΩΩΝ ΠΑΘΗΜΑΤΑ ΠΟΛΕΩΣ

Ανατρέχοντας στην ελληνική μυθολογία διαπιστώνουμε ότι κατά το μεγαλύτερο μέρος της συγκροτείται από συναντήσεις - συγκρούσεις θεών και ηρώων, που καταλήγουν στην τιμωρία των τελευταίων· οι συνέπειες αυτές δεν περιορίζονται πάντοτε στο δυαδικό σχήμα θεού και ήρωα, αλλά επεκτείνονται στην ευρύτερη ομάδα, φυλετική ή κοινωνική, την οποία αντιπροσωπεύει ή κυβερνά ο ήρωας. Η γενίκευση αυτή της τιμωρίας στην ομάδα αποτελεί το αντικείμενο του παρόντος άρθρου, με το οποίο γίνεται προσπάθεια κυρίως να επισημανθούν σχετικά παραδείγματα και να αναδειχθούν οι παράγοντες που συσχετίζουν το σφάλμα του ήρωα με την τιμωρία της πόλεως.
Ο ήρωας είναι συνήθως ο βασιλιάς, αρχηγός μιας ομάδας, πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης. Στα έπη, όπου γίνεται πλέον συστηματική προσπάθεια ταξινόμησης και παρουσίασης της ηρωολογίας, ήρωας είναι αυτός που ξεχωρίζει από τους άλλους. Συγκεντρώνει χαρακτηριστικά που υπερβαίνουν τα μέτρα των κοινών ανθρώπων και, ως εκ τούτου, τυγχάνει της εκτίμησης και του σεβασμού όλων. Ωστόσο, παραμένει άνθρωπος, με όλες τις αδυναμίες και τα πάθη που ένας άνθρωπος έχει. Έτσι, πέφτει σε σφάλματα και μάλιστα έναντι των θεών και της ηθικής τάξης. Οι θεοί, θεματοφύλακες του δικαίου, επιβάλλουν την τιμωρία του ήρωα που καταπάτησε τους ηθικούς αυτούς νόμους.
Η οργή των θεών πέφτει όχι μόνο στον ήρωα αλλά και στους απογόνους του. Οι ανόσιες πράξεις του Οιδίποδα, αποτέλεσμα μιας ήδη προδιαγεγραμμένης πορείας που αρχίζει από την ακούσια παρακοή του χρησμού από τον πατέρα του, το Λάιο, οδηγούν στην αυτοτύφλωση και τις άλλες περιπέτειες του ήρωα αλλά και επηρεάζουν καταλυτικά και με τον πιο δραματικό τρόπο τη ζωή των παιδιών του. Οι συμφορές, όμως, δεν περιορίζονται στο συγγενικό κύκλο· μαζί με τον οίκο των Λαβδακιδών τιμωρείται και η Θήβα. Ο λοιμός που πέφτει στην πόλη εξαρτάται άμεσα από την πράξη του Οιδίποδα και, μάλιστα, λειτουργεί ως προάγγελος των δεινών που θα επακολουθήσουν[1].
Η τιμωρία της πόλεως θα μπορούσε να εξηγηθεί, επίσης, με τη συγγενική σχέση που συνδέει του «ομόαιμους» και «ομογάλακτους» κατοίκους της Θήβας με τον Οιδίποδα. Εξάλλου, η βαθιά πίστη των Ελλήνων ότι κατάγονται από ήρωες είναι πολύ διαδεδομένη, σε τέτοιο βαθμό που η κοινή ή διαφορετική καταγωγή μεταξύ των πόλεων να χρησιμοποιείται ως πολιτικό επιχείρημα για συμμαχίες ή πολέμους αντίστοιχα[2]. Επιπλέον, στον αρχαιοελληνικό χώρο δεν έλειψε η διάκριση και η γνώση της διαφορετικότητας. Οι Έλληνες συναισθάνονταν την ιδιαιτερότητά τους είτε ως εθνική ομάδα ( Έλληνες - βάρβαροι) είτε ως φυλετική (Ίωνες - Δωριείς) είτε ως πολιτική, κοινωνική, πολιτιστική. Οι ίδιοι ερμήνευαν αυτές τις διαφορές ως αποτέλεσμα της διαφορετικής καταγωγής.
Η συγγενική σχέση των πολιτών με το γεννήτορα της πόλεως ή κάποιον άλλο ήρωα επιβεβαιώνεται από το γεγονός της λατρείας πολλών ηρώων ως προγόνων που προστατεύουν την πόλη. Και ιστορικά, όμως, η πίστη στη συγγενική σχέση αποδεικνύεται από την ίδια την πορεία δημιουργίας της πόλεως. Οι σχηματισμοί των οίκων, φατριών, γένους και φυλής είναι στάδια της μετάβασης της κοινωνίας στην πολιτική οργάνωση. Σε όλες αυτές τις φάσεις εξέλιξης, πέρα από τις οικονομικές και πολιτιστικές σχέσεις, πρωταρχικό ρόλο στη δημιουργία των κοινωνικών ομάδων παίζει η συγγένεια.
Η τιμωρία της ομάδας κρίνεται αναμενόμενη όταν θεωρείται συνυπεύθυνη για τις πράξεις του ήρωα. Στο Α της Ιλιάδας η μήνις του Αχιλλέα δεν οφείλεται μόνο στον Αγαμέμνονα και τους άλλους αρχηγούς και γι’ αυτό ζητά από το Δία να τιμωρήσει όλους τους Αχαιούς για την προσβολή που του έγινε[3]. Η φιλοτιμία του ήρωα έχει θιχθεί·ο ομηρικός ήρωας πρέπει να τυγχάνει του σεβασμού όλων και να του αναγνωρίζεται από το σύνολο η ξεχωριστή θέση που κατέχει. Οι Έλληνες στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν επιβεβαίωσαν την αξία του Αχιλλέα και η πρόσκαιρη ήττα τους είναι το τίμημα που πληρώνουν. Η αδυναμία των Αχαιών να αντισταθούν στην αυθαιρεσία του αρχηγού τους δηλώνεται και με το χαρακτηρισμό τους ως τιποτένιους, αφού ουσιαστικά επιτρέπουν την απληστία και συναινούν στην ανηθικότητα του Αγαμέμνονα[4].
Αλλά και ο λοιμός που στέλνει ο Απόλλωνας με τα φαρμακερά του βέλη στο στρατόπεδο των Αχαιών φανερώνει το ότι η ομάδα τιμωρείται λόγω της αδικίας που έκανε ο αρχηγός της. Η θανατηφόρος επιδημία χτυπά ανελέητα όλους τους στρατιώτες ύστερα από παράκληση του ιερέα του θεού, του Χρύση, ο οποίος θεωρεί υπεύθυνους όλους τους Έλληνες[5].
Στη Ν ραψωδία του ίδιου έπους, ο Μενέλαος προλέγει την ήττα των Τρώων και την αιτιολογεί ως τιμωρία του Δία εξαιτίας της ατιμίας του Πάρη. Μάλιστα, αποδίδει το χαρακτηριστικό της ανηθικότητας του τελευταίου σε όλους τους Τρώες. Εξάλλου, οι Τρώες συναίνεσαν σ’ αυτήν την πράξη του Πάρη, δηλαδή στην αρπαγή της Ελένης, αφού και τη δέχθηκαν στην πόλη τους και πολέμησαν γι’ αυτήν.
Σε άλλους μύθους η συνυπευθυνότητα είναι πιο εμφανής: σε μια παραλλαγή του μύθου της διεκδίκησης των Αθηνών από την Αθηνά και τον Ποσειδώνα, ο Κέκροπας και όλοι οι κάτοικοι της πόλεως καλούνται να ψηφίσουν υπέρ του ενός ή του άλλου θεού. Όταν εκλέγεται η Αθηνά, ο Ποσειδώνας οργίζεται και πλημμυρίζει όλο το Θριάσιο Πεδίο. Το ίδιο συμβαίνει και στο Άργος, όπου η εκλογή γίνεται ανάμεσα στην Ήρα και τον Ποσειδώνα. Η απόφαση των δικαστών υπέρ της Ήρας προκαλεί την απώλεια του νερού από την πόλη[6].
Όταν ο Ανδρόγεως νικά στα Παναθήναια, ο Αιγέας του αναθέτει να σκοτώσει έναν ταύρο που προκαλούσε καταστροφές στο Μαραθώνα. Ο Ανδρόγεως, όμως, σκοτώνεται από τον ταύρο και ο πατέρας του, ο Μίνωας, που θεωρεί υπεύθυνους όλους τους Αθηναίους, ζητά από το Δία την τιμωρία τους, που πραγματικά επιβάλλεται με το λοιμό[7]. Στην Ήλιδα, ο ήρωας Σαλμωνέας αξιώνει από το λαό του να λατρεύεται ως θεός. Φανταζόταν πως ήταν ο Δίας και απαιτούσε από τους υπηκόους του να του κάνουν θυσίες, πράγμα που έγινε. Ο Δίας τιμωρεί τον υβριστή ήρωα και εξοντώνει μαζί και το λαό του[8].
Ανεξαρτήτως του λόγου που προκαλείται η τιμωρία της πόλεως εξαιτίας του ήρωα, η σχέση άρχοντος και αρχομένων είναι τόσο στενή, ώστε οι πράξεις του πρώτου να έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο λαό. Έτσι, η κακή διακυβέρνηση της Θήβας επιφέρει ως τιμωρία την παρουσία μιας άγριας αλεπούς στον Τευμησσό και την υποχρέωση των κατοίκων να της δίνουν ένα παιδί το μήνα για να το κατασπαράξει[9].
Ο ήρωας, όμως, δεν προκαλεί μόνο την τιμωρία των υπηκόων του, αλλά πολλές φορές τους σώζει από τους κινδύνους που τους απειλούν με την αυτοθυσία του. Ο Κόδρος ντύνεται ξυλοκόπος και προξενεί τη δολοφονία του, γιατί σύμφωνα με το χρησμό, αν σκοτωνόταν, οι Δωριείς που πολιορκούσαν την Αθήνα δε θα την κατελάμβαναν. Ο Ερεχθέας θυσιάζει την κόρη του Χθονία με τη σύμφωνη γνώμη της, για να σωθεί η Αθήνα από το θρακικό στρατό του Ευμόλπου[10], ενώ η Ιφιγένεια θυσιάζεται υπέρ της εκστρατείας των Ελλήνων στην Τροία.
Αυτά τα παραδείγματα, λοιπόν, φανερώνουν ότι η τύχη της πόλεως είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον ήρωα. Ο μύθος είναι πολύ ζωντανός και πραγματικός για τους αρχαίους Έλληνες. Μέχρι τον 5ο αιώνα, μάλιστα, θεωρούσαν τους μύθους πραγματικότητα. Ακόμη κι όταν τον 4ο αιώνα η ισχύς του μύθου περιορίζεται σημαντικά, δεν παρατηρείται τροποποίηση στο θέμα και την έκβαση των μυθικών γεγονότων. Εξάλλου, ο μυθικός κόσμος στον οποίο λαμβάνουν χώρα αυτά τα περιστατικά κείται ανάμεσα στο πραγματικό και το φανταστικό. Ο μύθος είναι ένα μείγμα λογικού και παραλόγου και δημιουργείται από την ανάγκη του ανθρώπου να κατανοήσει το άγνωστο, χρησιμοποιώντας και το λόγο και τη φαντασία[11]. Πάνω σε πραγματικά δεδομένα ο άνθρωπος δίνει διαστάσεις που δεν περιορίζονται από το λόγο και διαμορφώνει ένα νέο κόσμο που ικανοποιεί τις ανάγκες και τις προσδοκίες του. Στηρίζεται στην πραγματικότητα και πλάθει ένα νέο περιβάλλον που αντικατοπτρίζει, παραμορφωτικά βέβαια, όχι μόνο το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο ζει, αλλά και τις βαθύτερες ανησυχίες του, τα οράματα και τις επιδιώξεις του.
Κάτω από μια τέτοια οπτική, ο μυθικός κόσμος εκφράζει τις αντιλήψεις της κοινωνίας εκείνης που αποδέχεται και διαμορφώνει το μύθο, αντιλήψεις που αφορούν τη θρησκεία, την παιδεία, την πολιτική οργάνωση, εν ολίγοις τους παράγοντες που καθορίζουν τις κοινωνικές σχέσεις και συμπεριφορές. Ακόμα κι αν ο μύθος πλάσθηκε κατά την προ της πόλεως εποχή, η διατήρησή του στον κλασικό κόσμο δηλώνει τη δυνατότητά του να εκφράσει συμβολικά την αλληλεξάρτηση του ηγέτη και των πολιτών καθώς και τις συνέπειες που έχουν οι πράξεις του πρώτου στο λαό. Ακόμα και αν μετά τον 4ο αιώνα η ύβρις δε λειτουργεί στον πολιτικό χώρο τόσο καθοριστικά, όσο στο μύθο, ακόμα κι αν το «εμείς» προηγείται του «εγώ», η προσωπικότητα του ηγέτη και ο τρόπος διακυβέρνησής του επηρεάζει αποφασιστικά το λαό. Αυτός είναι, ίσως, και ο λόγος που οι μύθοι αυτοί, πέρα των άλλων, είχαν απήχηση στη συνείδηση του πολίτη, που είχε ήδη βιώσει αυτή τη σχέση, μια σχέση που οι ρήτορες μεταφέρουν με το γνωστό σχήμα του πλοίου και του κυβερνήτη του, όπου ως πλοίο νοείται η πόλις και ως κυβερνήτης ο πολιτικός άρχοντας.
Εξάλλου, η ίδια η πραγματικότητα επιβεβαιώνει το μύθο, αφού από την ηρωική εποχή έως την οργάνωση της κλασικής πόλεως και μέχρι σήμερα τα πάθη και τα σφάλματα των πολιτικών αρχόντων επιφέρουν δεινά, παθήματα, στο πολιτικό σύνολο.
Αδάμ Αδαμόπουλος
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΟΜΗΡΟΣ, Ιλιάδα
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ, Αθήνα 1986, Εκδοτική Αθηνών, τ.1, 2
P. DECHARME, Ελληνική Μυθολογία, Αδ. Αδαμάντιος (μτφ)

[1] P. DECHARME, Ελληνική Μυθολογία, Αδ. Αδαμάντιος (μτφ), σσ. 565 κ.ε.

[2] ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ, Αθήνα 1986, Εκδοτική Αθηνών, τ.1, σσ 64, 65

[3] Ιλ., Α, 409
[4] Ιλ., Α, 231
[5] Ιλ., Α, 409
[6] ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ, Αθήνα 1986, Εκδοτική Αθηνών, τ.2, σσ. 18, 19
[7] ό. π., σ. 40
[8] ό. π., τ. 1, σ.81
[9] ό. π., τ. 2, σ.34
[10] ό.π., σ.30
[11] ό.π., τ. 1, σ.15